Công việc tẻ nhạt nhưng là tương lai
Tại một văn phòng rực sáng ánh đèn ở Thượng Hải, nhiệm vụ trong tuần của Kim là giả vờ mở cửa lò vi sóng. Mang trên mình kính thực tế ảo và bộ khung xương trợ lực, anh lặp đi lặp lại động tác này hàng trăm lần mỗi ngày để con robot hình người bên cạnh có thể học theo. Vào những ngày khác, Kim lại mô phỏng các động tác gấp quần áo hoặc xếp các khối gỗ.
Kim, nam sinh viên 20 tuổi chuyên ngành khoa học máy tính, hiện là chuyên viên huấn luyện tại một startup robotics hàng đầu. Cậu là một trong hàng trăm người đang làm công việc tạo ra dữ liệu chuyển động cho robot trên khắp Trung Quốc. Chính phủ nước này xem đây là chìa khóa để tăng năng suất, giải quyết tình trạng thiếu hụt lao động và củng cố vị thế dẫn đầu về công nghệ.
"Chúng tôi gọi bản thân là những 'công nhân kỹ thuật số', Kim chia sẻ với Rest of World. "Công việc này cũng ổn, dù hơi tẻ nhạt."
Kim là một mắt xích quan trọng trong chiến lược đưa Trung Quốc trở thành cường quốc robotics – lĩnh vực được coi là mặt trận tiếp theo trong cuộc đua công nghệ Mỹ-Trung.
Đầu năm 2025, chính phủ Trung Quốc nhấn mạnh tầm quan trọng của "trí tuệ hiện thân" – tức AI trong hình hài vật lý – châm ngòi cho cơn sốt đầu tư phát triển robot, đặc biệt là các dòng robot hình người có khả năng tư duy và hành động giống con người.
Thành công toàn cầu trong việc huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) nhờ bộ dữ liệu khổng lồ đã củng cố niềm tin rằng phương pháp tương tự cũng sẽ hiệu quả với robot. Tuy nhiên, lĩnh vực robotics đòi hỏi những bộ dữ liệu phức tạp hơn nhiều – bao gồm thông tin thị giác, chuyển động khớp, góc xoay – những thứ không thể dễ dàng thu thập từ internet hay tạo ra bằng công nghệ tổng hợp.
Để giải quyết "cơn khát dữ liệu" này, các chính quyền địa phương tại Trung Quốc đang rót vốn xây dựng các "trung tâm huấn luyện robot". Những cơ sở này thường do nhà nước tài trợ và được các công ty robotics vận hành. Theo truyền thông nhà nước, các trung tâm thường rộng hàng nghìn mét vuông, trang bị hàng chục robot. Tại đây, những người huấn luyện như Kim miệt mài thực hiện các tác vụ hàng ngày để tạo ra nguồn dữ liệu chuyển động quý giá.
Theo hãng nghiên cứu thị trường Interact Analysis, tính đến tháng 12, đã có hơn 40 trung tâm thu thập dữ liệu robot thuộc sở hữu nhà nước được công bố, trong đó khoảng hơn 20 cơ sở đã đi vào hoạt động.
Một trong những cơ sở quy mô nhất là trại huấn luyện ở ngoại ô Bắc Kinh, do chính quyền quận Thạch Cảnh Sơn phối hợp với công ty Leju thành lập. Với diện tích hơn 10.000 m2, nơi này cung cấp 16 kịch bản huấn luyện chuyên biệt, bao gồm dây chuyền lắp ráp ô tô, nhà thông minh và viện dưỡng lão.
"Việc này giống như dạy trẻ tập đi, cần rất nhiều sự kiên nhẫn và thực hành," một phát ngôn viên của dự án chia sẻ. Mục tiêu của trại huấn luyện là giải quyết vấn đề thiếu hụt dữ liệu. Nguồn dữ liệu quy mô lớn và được chuẩn hóa này có thể chia sẻ cho toàn ngành, khắc phục tình trạng chất lượng dữ liệu không đồng đều khi các công ty tự làm riêng lẻ.
Tại một trung tâm khác ở tỉnh Hồ Bắc, gần 100 robot hình người dưới sự điều khiển của con người đang thực hành gấp quần áo, ủi đồ và lau bàn hàng trăm lần mỗi ngày.
Tuy nhiên, Marco Wang, chuyên gia phân tích tại Interact Analysis, cảnh báo với Rest of World rằng dù các cơ sở này hỗ trợ tốt cho các startup nhỏ, việc ồ ạt xây dựng cơ sở hạ tầng cũng tiềm ẩn rủi ro dư thừa năng lực. "Đang xuất hiện một số dấu hiệu của bong bóng đầu tư," ông nhận định.
Chính phủ giúp sức
Nếu sự bùng nổ robotics ở Thung lũng Silicon được thúc đẩy bởi vốn đầu tư mạo hiểm, thì ngành công nghiệp này tại Trung Quốc lại được "tiếp sức" mạnh mẽ bởi sự hỗ trợ của chính phủ.
Do khả năng thương mại hóa vẫn còn xa vời, phần lớn các đơn đặt hàng robot hình người lớn nhất tại Trung Quốc hiện đến từ khu vực công. Mới đây, UBTech Robotics (Thâm Quyến) đã bán lô robot trị giá 566 triệu nhân dân tệ (80 triệu USD) cho ba trung tâm dữ liệu tại Giang Tây, Quảng Tây và Tứ Xuyên. Tập đoàn viễn thông nhà nước China Mobile cũng đã đặt hàng 124 triệu nhân dân tệ (17,6 triệu USD) từ Unitree và AgiBot hồi tháng 7 để phục vụ nghiên cứu, chăm sóc khách hàng và tuần tra an ninh.
Tuy nhiên, lo ngại về tình trạng dư thừa năng lực đang lớn dần. Tháng 11 vừa qua, Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia Trung Quốc đã đưa ra cảnh báo hiếm hoi về nguy cơ bong bóng trong ngành robotics. Người phát ngôn Li Chao cho biết hiện có hơn 150 công ty robot hình người đang hoạt động tại Trung Quốc.
Sự nở rộ của các cơ sở thu thập dữ liệu diễn ra trong bối cảnh giới nghiên cứu vẫn đang tranh luận liệu việc ghi lại chuyển động của con người – một quá trình tốn kém thời gian và công sức – có phải là phương pháp tối ưu để tạo ra robot thông minh hay không. Nhiều hướng đi khác đang được khám phá, như sử dụng mô phỏng kỹ thuật số hoặc thu thập dữ liệu từ chính các robot đang làm việc.
Trao đổi với Rest of World, Ken Goldberg, nhà nghiên cứu robotics tại Đại học California, Berkeley, cho rằng hiệu quả kinh tế của các "nhà máy dữ liệu" tại Trung Quốc vẫn là một ẩn số.
"Đó là một nỗ lực đáng ghi nhận và hiện tại người ta đặt rất nhiều kỳ vọng vào sự thành công của nó," Goldberg nói. "Nhưng tiến độ sẽ rất chậm. Ngay cả khi có hàng trăm người làm việc liên tục, vẫn sẽ mất rất nhiều thời gian để thu thập đủ lượng dữ liệu cần thiết."
